Յուրահատուկ անպատասխանատվության ժամանակներ ենք ապրում: Շարքային մեկը, իրեն դնելով մարգարեի տեղ, փիլիսոփայում է՝ թե ով էլ լինի պաշտոնյա, նույնը կլինի: Կամ էլ, «իր ձեռն ինչ կա, ինչ վերևից ասում են, այն էլ կատարում է»:
Սույն համատարած հանրային տեսակետը մի քանի կործանարար հետևանքներ ունի:
1. Պաշտոնյայից հանված է որևէ պատասխանատվություն իր պարտականությունների առումով: Եթե ինքը պատասխանատու չէ իրեն պարտադրվածի մասով, ապա առավել ևս նրանից չի պահանջվում ստեղծագործական որևէ նախաձեռնություն:
2. Եթե պարտականությունները կատարելու պահանջն իսկ կարևոր չէ, ապա կարևոր չէ նաև մասնագետ լինելը: Չէ որ գործ չանելու համար կարևոր չէ, թե դու ինչի մասնագետը չես՝ տնտեսագետ չես, քաղաքաշինարար չես, թե գյուղատնտես չես: Ինչ ուզում ես եղիր, կամ մի եղիր, տարբերությունը զրո է:
3. Եթե պաշտոնյան մասնագետ չէ, ապա ինչու և ինչպես է հայտնվել համակարգում: Պարզ է, որ հայտնվել է վերից եկող հրամանով, ինչ որ մեկի խնդրանքով, կամ պահանջով:
Եվ եթե հրաման տվողն էլ նույն ոչ մասնագետն է, ապա կստացվի, որ որպես պաշտոնյա համակարգի մեջ են բացարձակ ոչ կոմպետենտ, մասնագիտական առումով պատահական, բայց իշխանականի համար որոշակի կարևորության, խիստ ջոկված մարդիկ:
4. Այսինքն, զբաղեցնելով պաշտոնը, անձն ինչ որ բան անում է, որը իր պաշտոնեականը չէ, բայց և համակարգի համար անհրաժեշտ գործ է:
Սա արդեն շատ կարևոր և սկզբունքային եզրահանգում է՝ ամբողջ համակարգն «աշխատում» է, բայց ոչ պետական-հանրային կարևորի համար, այլ ինքն իր համար:
Ստացվում է, որ պետական մեքենան՝ որը գոյություն ունի հարկատուների ու պետական ռեսուրսները մսխելու հաշվին, իր տասնյակ հազարավոր կազմով, զբաղված է իր շահերի սպասարկմամբ, ինքնապահպանման ու ինքնավերարտադրման խնդիրներով:
Այս տրամաբանական եզրահանգումներին մենք ականատես ենք գործնական կյանքում արդեն 23 տարի ու ամեն քայլափոխի:
Պետական կառավարումը բարձիթողի վիճակում է՝ ոչ մեկը ոչ մի բանի պատասխանատուն չէ, ու դա նորմայի սահմաններում է դիտվում հանրության մեծամասնության կողմից:
Սա ծայրահեղ անոմիկ, անդեմ վիճակ է, երբ պատասխանատվություն վերցնող, հավակնոտ ու մարտահրավերների պատրաստ անհատականություններն իսպառ են բացակայում հանրային ու պետական հրապարակից:
Պետությունը սուբյեկտ է, և նրա սուբյեկտային շահերի պաշտպանությունը պետք է ապահովվի իշխանական կոմպետենտ սուբյեկտներով: Մեր երկրում հենց կոմպետենտ սուբյեկտներն էլ բացակա են, վերը նկարագրած մեխանիզմով:
Փաստորեն, մենք ոչ կոմպետենտության ու անպատասխանատվության մի փակուղային հզոր շղթայի մեջ ենք, որից ելքը չի երևում:
Ծանր վիճակ է, բայց և փորձենք տեսնել, թե որն է այն սկզբունքային կրիտիկական օղակը, աքիլեսյան գարշապարը, որը գոնե տեսականորեն դեռևս հնարավոր է ճեղքել և փորձել փրկել պետականությունը վերահաս փլուզումից:
Իշխանության մեջ եղածները չունեն որևէ շահագրգռություն՝ այլ կերպ վարվելու: Ակնհայտ է, որ քանի դեռ կան մինիմալ ռեսուրսները շարունակելու, նրանք կշարունակեն ներկա գործելաոճը:
Որոտանի կասկադի վաճառքը ասվածի վառ ապացույցն էր: Բացի գեոքաղաքական նկատառումներից, առկա էին բյուջետային լուրջ խնդիրներ, և կասկադը վաճառվեց նաև այդ ճեղքը գոնե ժամանակավոր փակելու համար: Վաղը մի այլ ճար կգտնվի վաղվա հասունացած ճգնաժամերի հաղթահարման համար ու այսպես, իրավիճակային լուծումներով, իշխանությունը կշարունակի իր գոյությունը քարշ տալը, ինչքան որ հնարավոր եղավ:
Արժանապատիվ հրաժարական չտալու և մինչև «գյուղատակը էշով գնալու» այս ավանդական հայկական ֆենոմենը ևս «իր ձեռն ինչ կա» մտածելակերպի շրջանակներում է:
«Իր ձեռն ինչ կա»-ն բոլորս գիտենք, բայց և ոչ մեկիս մտքով չի անցնում, որ իր ձեռը կա հրաժարականը, իր ձեռը կա խարակիրին, իր ձեռը կա ներողություն խնդրելը, մեղքերի քավություն խնդրելը, թողնել հեռանալը:
Բայց մյուս կողմից էլ, և պաշտոնյաների, և հանրության մոտ այս ելքերի մասին նույնիսկ գաղափարը չկա, որովհետև այդպիսիք տաբուապատ են հայկական ներկա արժեքայինի շրջանակներում (շնից մազ պոկելն էլ քյար է, ով էշ – ես փալան, եղունգ ունես – գլուխդ քորի), և ոչ մեկը չի հավատում, որ նման քայլը խրախուսելի կլինի թեկուզ փոքրամասնության կողմից:
Ստացվում է, որ հայ պաշտոնյան շարժվում է հանրային ավանդական մտածելակերպի հենց «մայրուղով», և նրան այդ մայրուղուց շեղելու համար նոր մտածելակերպ, նոր արժեքային մայրուղի, միջավայր պետք է կերտվի, որում անձնական պատասխանատվությունը, արժանապատվությունը, սկզբունքայնությունը, մասնագիտական որակները ֆիկտիվ չեն, այլ էություն են:
Ներկա թե իշխանականը և թե ընդիմությունը այս հարցին անհաղորդ են, քանի որ նրանք մետաղադրամի երկու երեսներն են՝ վարքի ու աշխարհայացքի ողջ սպեկտրի սահմաններում:
Իշխանականը շարունակում իր գիծը, որովհետև դա հանդուրժվում է հանրության կողմից, ընդդիմությունն էլ տարին մի քանի միտինգ ու հացադուլ անելով ջրի երեսին է ու կշարունակի իր խեղկատակ խաղերը, քանի որ դրա հանդիսատեսը դեռ կա:
Տեսական միակ հույսը երիտասարդությունն է, որը սակայն ևս տեղապտույտի մեջ է՝ չունենալով ոչ հասուն դեմքեր և ոչ էլ կողմնորոշման վստահելի ուղեցույցներ:
Ես հասկանում եմ, որ սա ծանր եզրահանգում է, որը շատերի մոտ քմծիծաղ է առաջացնելու: Բայց և, ալտերնատիվն էլ պետականության կորուստն է, մարդկանց պանդխտությունն ու սերնդե-սերունդ օտարության մեջ այլազգի լինելու հալածանքը:
Ժամն է վերջին ճիգերով «փեշերից քարերը թափելու» և սթափվելու: